Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem Sterrenwacht Phoenix Lochem
Sterrenwacht Phoenix Facebook Sterrenwacht Phoenix Twitter Sterrenwacht Phoenix Youtube
Publiekssterrenwacht Phoenix
Ampsenseweg 10
7241 NB Lochem
Tel: 06 25 109 573
Email: info@sterrenwachtphoenix.nl

Verslag lezing Bert Vermeersen

Lezing "Dolende Polen" door Bert Vermeersen op 21.11.2014

Verslag door Alexander van Lemel 

In de reeks bijzondere sprekers in onze Sterrenwacht past zeker hoogleraar en professor Bert Vermeersen die is gekomen om over zijn werk te praten. Zijn werkgebied ligt tussen Astrodynamics, Planetaire exploratie bij de TU Delft en Oceanografie bij het NIOZ . Bert begint met te vertellen waar hij het vanavond precies over gaat hebben, immers dolende polen in de astronomie zoals precessie en nutatie zijn bekend, echter zoiets als poolvlucht is minder bekend. Bij poolvlucht wordt niet gekeken naar de verandering van de stand van de aardas ten opzichte van de sterren, veroorzaakt door de aantrekkingskracht van zon en maan, maar naar de aardschil zelf met daarop de continenten die zich verplaatst. Hiermee wordt niet continentale drift bedoeld, maar verplaatsing van de aardschil als geheel. De polen van de aarde komen dan immers ook geografisch op een andere plek te liggen. Ook blijkt dat de magnetische dipool in het binnenste van de aarde een enigszins vaste koppeling met de rotatie as van de aarde heeft. Hoe dit aardmagnetisch veld zich in de loop van de tijd heeft bewogen levert dus informatie op over poolvlucht. Deze informatie ligt opgeslagen in nieuw ontstane aardlagen met name op de zeebodem en deze tak van onderzoek heet Paleomagnetisme. Voor te stellen is dat poolvlucht een effect op klimaat kan hebben net zoals precessie dat heeft. Dit laatste laat hij zien aan de hand van Milankovitch en de relatie met de ijstijden. Ook Bert zelf beweegt zich al pratend cyclisch over de bühne met een kop koffie in de hand, welke overigens nu toch ook redelijk afgekoeld moet zijn. Poolvlucht ofwel het verplaatsen van de aardschil ten opzichte van de aard rotatie as wordt gemeten met GPS, verteld hij, en de maximale ietwat cirkelvormige uitslag bedraagt zo'n 20 meter gedurende een jaar, de gemiddelde drift, het midden van de cirkels, is ongeveer 10 cm/jaar. Bedenk dat plaatbeweging slechts 1 a 2 cm/jaar is. Analyse van die GPS data laat zien dat er een jaarlijks (seizoens)effect in zit maar ook iets met een periode van 14 maanden, de zogenaamde Chandler wobble. De verklaring van deze schommeling moet men zoeken in de stroming van het magma binnen in de aarde. De grote vraag die Bert nu stelt is of het verdwijnen van landijs, van bijvoorbeeld Groenland, op korte termijn de aardas laten kantelen, of correcter hoe verplaatst de aardschil zich en komen we daardoor op de Noordpool of in de tropen te liggen? Het antwoord ligt in de specifieke structuur en (vloeistof)dynamica van de Aarde. Door de aardrotatie is er equatoriale afplatting en dit werkt als een soort anker, er zit immers meer massa aan de evenaar. Massa verplaatsingen door smeltend landijs of relaxatie (bijvoorbeeld het omhoogkomen van Scandinavie door de vorige ijstijd) doen de aardkorst verplaatsen de zogenaamde centrifugale relaxatie. Echter de snelheid is op aarde beperkt tot zo'n 1 m/jaar door de hoge viscositeit van de onderlaag. Zeespiegelstijging is tegenwoordig nogal onderwerp van discussie en het moge duidelijk zijn dat poolvlucht hier ook een rol speelt. Naar blijkt ligt Nederland ideaal, aldus Bert. De zeespiegelstijging bij het smelten van het landijs op Groenland wordt voor Nederland minder erg als ook poolvlucht in het KNMI model meegenomen. Het scheelt maar liefst een 0.5 meter ! Amerika ligt wat dat betreft niet zo ideaal.   De lezing loopt wat uit, Bert heeft er duidelijk plezier en na de pauze gaat hij verder met zijn geliefde onderwerp planeten. Hier laat hij een aantal voorbeelden van poolvlucht zien. Zoals een soort terras ringen in het ijs op de planeet Mars Noordpool welke zich seizoensmatig afzetten, echter als er poolvlucht is dan verschuiven deze ringen en ontstaat een patroon. Ook de cycloïde vorm van de breuklijnen in de Jupiter ijsmaan Europa zijn uniek voor deze maan, zijn te verklaren met poolvlucht en duiden dan op een waterlaag onder het ijs. Als laatste verteld hij over de Saturnusmaan Enceladus en de "tijgerstrepen" op de Zuidpool. Die tijgerstrepen waren naar alle waarschijnlijkheid geiser's die ooit op de evenaar van Enceladus lagen en voeden toen de ringen van Saturnus met materiaal. Door de massavermindering en de anker werking door de equatoriale afplatting is de maanschil gekanteld en liggen de tijgerstrepen dus nu op de Zuidpool.

Na warm applaus wordt Bert hartelijk bedankt voor het geven van de lezing. De bekende fles achterhoekse rode wijn wordt overhandigd en daarna stroomt de zaal leeg, tijd voor het Astronomisch Café dat al een beetje in de donkere dagen sfeer is. Het was weer een ouderwets gezellige avond en Bert wil graag een keertje terugkomen om wat dieper op zijn werk betreffende planeten in te gaan.



HUIDIGE MAANFASE


TWITTER
test